De Wereld van Margriet
Voor de Kunstwandelroute in Hummelo 2024 maakte ik in 2023 en 2024, speciaal voor Landgoed Enghuizen, een serie van drie Besloten Hofjes.
Tijdens mijn onderzoek naar de geschiedenis van het landgoed ontdekte ik Margriet van Enghusen, de eerste en lange tijd enige vrouwelijke eigenaar van Enghuizen. Zij erfde het landgoed van haar neef Jacob en was eigenaar van 1483 tot 1488. Margriet was kloosterling in het Groote Convent (Mariëngrave) in Doesburg.
Wie was deze vrouw? Hoe zag haar leven eruit? Wat betekende het om als vrouw van adel in die tijd in een kloostergemeenschap te leven? Deze vragen vormden het uitgangspunt voor mijn project.
Waar de historische bronnen zwijgen, begint mijn verbeelding. Vanuit wat bekend is en wat zich niet laat kennen, ontvouw ik drie mogelijke werelden: het klooster van buitenaf, de besloten ruimte waarin Margriet leefde en werkte, en Margriet zelf.
Met deze serie breng ik haar terug in herinnering en op het landgoed waar zij ooit eigenaar van was.
Inspiratie
Een belangrijke inspiratiebron voor dit project zijn de Besloten Hofjes, een bijzondere kunstvorm die vooral eind 15e, begin 16e eeuw tot ontwikkeling kwam. Deze kleine kastjes, voorzien van zijluiken, bevatten een zorgvuldig samengestelde voorstelling van een mystieke tuin, een heilige of Maria. Bloemen, planten, figuren en kleine voorwerpen vormen samen een symbolisch geladen geheel. Een laag hekje aan de onderzijde markeert de besloten ruimte.
De Besloten Hofjes werden onder meer gemaakt door begijnen en andere religieuze vrouwen. Ze zijn meer dan een uiting van vroomheid of huisvlijt: het zijn complexe kunstwerken waarin verschillende materialen, technieken en betekenislagen samenkomen.
De ontdekking van deze kunstvorm was nieuw voor mij. Ik werd geraakt door de rijkdom van deze kleine werelden, maar ook door het besloten karakter ervan. Die combinatie van verbeelding, spiritualiteit en begrenzing vormde het vertrekpunt voor mijn eigen serie.
Foto: Besloten hofje, Anonieme Meester, Brabants, 16de eeuw, Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen.
Onderzoek
Samen met mijn vriendin Jelly onderzocht ik de geschiedenis van Margriet van Enghusen en haar verbondenheid met Landgoed Enghuizen. We zochten in literatuur, op internet en in het Streekarchief in Doesburg naar sporen van haar leven.
Er bleek weinig over Margriet bewaard te zijn gebleven. We vonden enkele documenten waarin haar naam expliciet wordt genoemd. Een daarvan is een uittreksel van het testament van haar neef Jacob van Enghusen, opgenomen in de inventaris van het oud archief van het Streekmuseum in Doesburg. Het was bijzonder om dit document in het echt te mogen zien en aanraken: een tastbaar spoor van een vrouw die verder grotendeels aan de geschiedenis lijkt te zijn ontsnapt.
In mijn onderzoek ontdekte ik dat het kloosterleven vrouwen mogelijkheden kon bieden om zich te ontwikkelen, te werken en een actief leven te leiden, ondanks de beperkingen die ook daar golden. Deze gedachte veranderde mijn blik op Margriet.
Ik stel me haar voor als een zelfstandige vrouw van adel, die in een gemeenschap met anderen woonde en haar leven op een actieve manier vormgaf.
Hoe haar leven er werkelijk uitzag, weten we niet. Juist die ruimte tussen historische kennis en verbeelding werd een belangrijk uitgangspunt voor mijn project.
Werkwijze en uitvoering
Voor de serie maakte ik drie ontwerpen voor Besloten Hofjes, die ik in klei uitvoerde. Elk hofje bestaat uit een bak met twee luiken en een hekje. Uit platen klei sneed ik de verschillende onderdelen, die ik vervolgens aan elkaar monteerde.
De drie hofjes vormen samen een verbeelding van Margriets wereld.
Het eerste hofje toont het exterieur van het klooster. Op het linker luik staat een lijst met de namen van de eigenaren van Landgoed Enghuizen, overgenomen van de website van het landgoed. Bij het jaartal 1483 heb ik de naam van Margriet met rode draad geaccentueerd. In het midden bevindt zich een eigen voorstelling van het klooster.
Het tweede hofje toont het interieur van het klooster: Margriets werkkamer. Een bureau en documentrollen. De ramen naar buiten verwijzen naar een leven van studie, arbeid en ontwikkeling. Het hekje begrenst de ruimte en verbeeldt de grenzen van de mogelijkheden die vrouwen binnen het kloosterleven hadden.
In het derde hofje staat Margriet zelf centraal. Ik heb haar afgebeeld als een kloosterlinge die een Besloten Hofje zou kunnen maken met daarin de heilige die haar het meest na aan het hart lag. In haar handen draagt zij een gebedssnoer, een rozenkrans. Voor dit werk onderzocht ik ook het gebedsleven in kloosters en de gebeden die kloosterlingen op verschillende momenten van de dag uitspraken.
Zo ontstonden drie keramische werken waarin historische kennis en verbeelding samenkomen.
Interesse in het werk van Joke Visser?
Wij ontvangen u graag bij Atelier de Ontmoeting in Elst.
